Letonya, akaryakıtta nisan freni hazırlıyor: ÖTV indirimi ve perakendeciye beklenmedik kar vergisiyle hedef 1,80 euro
Riga iki adımı aynı anda devreye sokmaya hazırlanıyor. Hükümet, benzin ve motorinde ÖTV’yi sınırlı bir süre için düşürmek istiyor. Buna paralel olarak, jeopolitik şok nedeniyle perakendecilerin elde etmiş olabileceği ek marjı, beklenmedik karlara yönelik özel bir vergiyle geri almayı planlıyor. 17 Mart 2026’daki kabine görüşmesinde bakanlar hedefi net koydu: pompa fiyatlarını litre başına 1,80 euronun altında tutmak ve önlemleri nisana kadar yürürlüğe almak.
Zamanlama tesadüf değil. Orta Doğu’daki savaşın tırmanmasıyla petrol piyasaları mart ayında sert tepki verdi. Brent, 12 Mart’ta varil başına 100,46 dolardan, 17 Mart’ta ise 103,42 dolardan kapandı. Hürmüz Boğazı’ndaki aksamalar da arz baskısının hızla dağılmayacağı endişesini canlı tuttu. Küçük ve dışa açık bir ekonomi için bu tür dış şoklar, hükümetleri hızla vergi politikasına yönelten klasik bir tetikleyici.
Letonya açısından tabloyu siyasi olarak zorlaştıran bir başka unsur daha var. Devlet, akaryakıt ÖTV oranlarını 1 Ocak 2026’da bizzat artırmıştı. Maliye Bakanlığı verilerine göre benzinde vergi 1.000 litre başına 532 eurodan 555 euroya, motorinde ise 440,5 eurodan 467 euroya çıktı. Bu artış, fiyat zincirinin geri kalanı payını almadan önce litre başına sırasıyla yaklaşık 2,3 sent ve 2,65 sent ek yük getirdi. Yıllık enflasyon şubatta yüzde 2,3’e geriledi, ancak bu veri marttaki akaryakıt şokunun tüketici fiyatlarına tam yansımasından önceki dönemi kapsıyor. Hükümet şimdi, taşımacılık maliyetleri yeni bir enflasyon dalgasını tetiklemeden önce, kendi yarattığı vergi baskısının bir kısmını geri çevirmeye çalışıyor.
Asıl siyasi mücadele benzin değil, motorin
1,80 euro eşiği pratikte benzin için değil, motorin için bir savunma hattı. Avrupa Komisyonu’nun haftalık bülteninden derlenen verilere göre Letonya’da 9 Mart’ta 95 oktan benzinin ortalaması litre başına 1,633 euro, motorinin ortalaması ise 1,793 euro oldu. 16 Mart’taki fiyat izleme çalışması benzini yaklaşık 1,68 euro, motorini ise kabaca 1,93 euro seviyesinde gösterdi. Başka bir deyişle hükümetin asıl derdi standart benzinin fiyatı değil. Motorinin kontrolden çıkmasını engellemeye çalışıyor, çünkü artışın lojistik, hizmetler ve nihai mal fiyatlarına yayılmasını istemiyor.
Ekonomik açıdan ÖTV indirimi hızlı ama kaba bir araç. Yine de doğrudan bir fiyat tavanından daha basit ve daha düşük maliyetli, ayrıca bütçedeki kaybın bir kısmı KDV üzerinden geri kazanılabiliyor. Riga’nın ÖTV indirimini ayrı bir beklenmedik kar vergisi formülüyle eşleştirmek istemesinin nedeni de bu. Hükümet, küresel fiyat baskısının tamamının pompaya dürüst ya da simetrik biçimde yansımadığından açıkça şüpheleniyor.
Uygulamadaki asıl risk de burada. Formül, stok alım fiyatları, toptan satıştaki gecikmeler ve perakendecinin gerçek marjı arasında yeterince net bir ayrım yapamazsa, önlem büyük zincirlere kıyasla küçük oyuncuları daha sert sıkıştırabilir. Öte yandan bakana göre Letonya’nın fiziksel bir arz sorunu yok. Şimdilik tartışma, bulunabilirlikten çok fiyatlama üzerinden yürüyor.
İthal şoka karşı Avrupa’da tanıdık bir refleks
Letonya bu adımı tek başına atmıyor. Avusturya 18 Mart’ta geçici bir akaryakıt vergisi indirimi ve perakende marjlarına sınırlama getireceğini açıkladı. Reuters da enerji maliyetlerindeki sıçramayı vergiler, sübvansiyonlar ya da piyasa müdahalesiyle yumuşatmaya çalışan çeşitli ülkelerden örnekler derledi. Riga’nın yaklaşımı, Avrupa’daki bu daha geniş kriz yönetimi kalıbına oturuyor. Hükümetler zaman kazanmaya çalışıyor, küresel bir şoku içeride siyasi olarak tolere edilebilir bir aralığa çekmek istiyor.
Letonya planının güçlü yanı hız. Zayıf yanı ise daha rahatsız edici ve daha görünür. Ne kadar akıllıca tasarlanırsa tasarlansın, hiçbir vergi önlemi dünya piyasalarındaki petrol fiyatı üzerinde fazla bir şey yapamaz.
